Jeśli jesteś właścicielem tej strony, możesz wyłączyć reklamę poniżej zmieniając pakiet na PRO lub VIP w panelu naszego hostingu już od 4zł!

I. Przez wiele wieków mógł to być jeden z takich wersetów NT, który wskazywał bezpośrednio na bóstwo Chrystusa. Prawdopodobnie jest to fragment starochrześcijańskiego hymnu liturgicznego238. Z punktu widzenia krytyki tekstu fragment jest dość ciekawy i warto poświęcić mu chwilę uwagi.

Na początek zaobserwujmy, że drukowane staropolskie wydania Biblii także dość różnie przedstawiały omawiany werset. Można zaryzykować tezę, że protestancka tradycja translacyjna (wpływ Textus receptus?) skłaniała się raczej do lekcji: Bóg, zaś katolicka (wpływ Wulgaty?) do lekcji: który. Zacytujmy więc głównych239 reprezentantów tamtych czasów.

Przekłady protestanckie:

wg Biblii brzeskiej (1563 r.): wg Biblii gdańskiej (1632 r.)
A bez wątpienia wielkać jest tajemnica pobożności,
Bóg zstał się widomym w ciele,
usprawiedliwiony w duchu,
widzian jest od Aniołów,
przepowiedzian jest poganom,
uwierzono mu na świecie i jest wzgórę wzięt do chwały.
A zaprawdę wielka jest tajemnica pobożności,
że Bóg objawiony jest w ciele,
usprawiedliwiony jest w duchu,
widziany jest od Aniołów
kazany jest poganom
uwierzono mu na świecie, wzięty jest w górę do chwały.

Przekłady katolickie:

wg Biblii Leopolity (1561 r.): wg Biblii Wujka (NT 1593 r.)
A jawnie wielka jest tajemność pobożności,
która objawiona jest w ciele,
usprawiedliwiona jest w duchu,
ukazała się Aniołom,
opowiadana poganom,
uwierzono jej na świecie, wzięta jest w chwale.
A bez wątpienia wielka jest tajemnica pobożności,
która jest oznajmiona w ciele,
usprawiedliwiona jest w duchu,
okazała się aniołom,
obwołana jest poganom,
wiarę jej dano na świecie, wzięta jest w chwale.

II. Obecnie, w powojennych tłumaczeniach widzimy, że praktycznie wszystkie teksty (oprócz tych, które nawiązują do Biblii gdańskiej tj. NBG, UBG oraz poniekąd UNT) wybierają lekcję z zaimkiem "który". Oczywiście jeszcze drobny komentarz: otóż pierwsze wydania NT Bibli warszawskiej, tzw. Nowy Przekład z 1966 r zawierały wariant: "Bóg objawił się w ciele". Dopiero pełne wydanie tejże Biblii z 1975 roku podawało już wersję, która jest współcześnie powszechnie przyjęta.

1. Trzeba zaznaczyć, że istnieją chrześcijanie (np. wychowani na Biblii gdańskiej, a w krajach anglosaskich zwolennicy King James Version), którzy uważają, że treść 1Tm 3:16 powinna zawierać sformułowanie: "Bóg został objawiony w ciele" i starają się przytaczać argumenty czy to związane z wiarygodnością odpisów, czy też związane z gramatyką tekstu. Twierdzą między innymi, że:

  • rękopisy א A C F G 33 – nie są do końca wiarygodne, ponieważ pierwotną lekcją był wariant z θεός (theos) – Bóg, na co miałaby wykazywać analiza rękopisów w ultrafiolecie;240
  • grecki zaimek ὅς (hos) – jest to zaimek względny rodzaju męskiego, który nie współgra z rzeczownikiem 'mysterion' – μυστήριονtajemnica, który jest w rodzaju nijakim. Tworzy to dość dziwną, chropowatą gramatycznie konstrukcję (zdanie orzeczeniowe bez wyraźnego podmiotu), co zauważyli też skrybowie i w niektórych rękopisach zaimek ὅς241 poprawiali na (w rodzaju nijakim, aby współgrał z rzeczownikiem 'mysterion'), tworząc zdanie o wygładzonym stylu.
    W związku z tym, że powstał niezgrabny gramatycznie tekst, uważają więc, że pierwotna była lekcja z θεός. Dalsze szczegóły zob. krytyka tekstu.

2. Zwolennicy lekcji z zaimkiem ὅς twierdzą, że jest to przedpawłowy hymn, włączony w strukturę tekstu bez mocnych powiązań z kontekstem. Powołują się na podobne teksty, które występują w innych pismach św. Pawła i także zaczynają się od zaimka, np. Kol 1:15-17, Flp 2:6-7 itp.

καὶconiunctio – spójnik: i, a;

ὁμολογουμένως adverbium – przysłówek: niewątpliwie, z całą pewnością, bez wątpienia, jawnie; zgodnie, (z czymś, z dat); naprawdę, zgodnie z powszechnym przekonaniem;242

μέγα adiectivum – przymiotnik od: μέγας, μεγάλη, μέγαwielki; potężny, znaczący, silny, wzniosły;

ἐστὶνverbum, indicativus praesetnis activi 3 persona singularis – czasownik: εἰμί być, istnieć, zdarzać się, żyć, dziać się, następować, nastawać, przydarzać się; znaczyć, oznaczać; przebywać; być naprawdę, być obecnym, być dostępnym;

τὸarticulo/pronomen – rodzajnik nijaki: to;

τῆς εὐσεβείαςsubstantivum, genetivus femininum singularis – rzeczownik od: εὐσέβεια, ἡpobożność, religijność, bogobojność; cześć, bojaźń Boga; *zbożne oddanie*;

μυστήριον·substantivum, nominativus neutrum singularis – rzeczownik: tajemnica; tajemniczy obrzęd, misterium; tajemna nauka, prawda (wiary), rzecz tajemna;

ὃςpronomen, nominativus masculinum singularis – zaimek: ὅς, ἥ, ὅ: ten, ta, to; który, która, które; on, ona, ono; jaki, jaka, jakie;

ἐφανερώθηverbum, indicativus aoristi passivi 3 persona singularis – czasownik od: φανερόωact.: czynić jawnym, objawiać, ukazywać (coś komuś); uczynić znanym, uczynić sławnym (coś); pass.: stawać się publicznie znanym, wychodzić na jaw; objawiać się, ukazywać się, dać się poznać, pokazywać się (komuś z dat.);

ἐνpraepositio (+ dat.) – przyimek: w, na (coś, kogoś); z, przy, blisko, obok, wśród, za, między, u, od, do, pod, przez, przed, podczas, gdy, ponieważ, za przyczyną, za pomocą, przy pomocy, w obecności, z powodu, dzięki, w czasie, w ciągu, podstępem, ze względu; *w jedności*;

σαρκίsubstantivum, dativus femininum singularis – rzeczownik od: σάρξ, ἡ ciało; mięso; człowiek;

ἐδικαιώθηverbum, indicativus aoristi passivi 3 persona singularis – czasownik od: δικαιόωact.: usprawiedliwiać, uniewinniać, uwalniać (od czegoś); odpuszczać, naprawiać; uważać za słuszne; pass.: doświadczać dobrodziejstwa, dostępować usprawiedliwienia, być usprawiedliwianym, być uwalanianym (od czegoś) ;

ἐνpraepositio (+ dat.) – przyimek: jak wyżej;

πνεύματιsubstantivum, dativus neutrum singularis – rzeczownik od: πνεῦμα, τόduch, tchnienie, wiatr; powiew, powietrze, podmuch wiatru; dusza, zjawa, życie;

ὤφθηverbum, indicativus aoristi passivi 3 persona singularis – czasownik od: ὁράωtrans.: widzieć, zobaczyć, spostrzec, dostrzec, ujrzeć (coś); zważać, zauważyć, spostrzegać się; rozważyć (coś); intr.: patrzeć (na kogoś) zwracać uwagę, uważać, pilnować się, czuwać, martwić się; widzieć, uważać, czuwać;

ἀγγέλοιςsubstantivum, dativus masculinum pluralis – rzeczownik od: ἄγγελος, ὁposłaniec, zwiastun, goniec, anioł;

ἐκηρύχθηverbum, indicativus aoristi passivi 3 persona singularis – czasownik od: κηρύσσωpodawać do wiadomości, ogłaszać, obwieszczać, rozgłaszać, oznajmiać, czynić wiadomym, czynić znanym, publicznie nauczać, rozpowiadać (coś z acc.);

ἐνpraepositio (+ dat.) – przyimek: jak wyżej;

ἔθνεσινsubstantivum, dativus neutrum pluralis – rzeczownik od: ἔθνος, τόnaród, lud (obcy, barbarzyński), plemię; pl. poganie, obce ludy pogańskie, nie Hebrajczycy; narody;

ἐπιστεύθηverbum, indicativus aoristi passivi 3 persona singularis – czasownik od: πιστεύωzaufać, wierzyć, dawać wiarę (komuś, czemuś); ufać, zaufać, powierzyć (coś komuś); pass.: przyjmować wiarę; znajdować wiarę, być przyjmowanym z wiarą;

ἐνpraepositio (+ dat.) – przyimek: jak wyżej;

κόσμῳsubstantivum, dativus masculinum singularis – rzeczownik od: κόσμος, ὁporządek, ład; kształt, postać, ozdoba, strój; świat, wszechświat, uniwersum, kosmos, niebo, świat ludzi; życie ludzi; zbiór, układ, całość; ludzkość;

ἀνελήμφθηverbum, indicativus aoristi passivi 3 persona singularis – czasownik od: ἀναλαμβάνωact.: wziąć (do góry); brać (na siebie); podnosić, zabrać (ze sobą kogoś, coś); przyjmować, zabierać; konfiskować; naprawiać; ugaszaczać; pass.: zostać wziętym (do nieba, do chwały, w chwale);

ἐνpraepositio (+ dat.) – przyimek: jak wyżej;

δόξῃsubstantivum, dativus femininum singularis – rzeczownik od: δόξα, ἡchwała, majestat, okazałość, splendor, wspaniałość, blask, przepych, sława, rozgłos; opina, sąd, myśl;
3:16 I. W świadectwach tekstowych spotykamy głównie warianty:
  1. ὅς ἐφανερώθη – (który został objawiony) – Kodeks Synajski (patrz także faksymile Kodeksu Synajskiego) – א, C, G, 33, 365, 442, 2127, 60, 599, syr, goth, eth; (niektóre rękopisy: 256 l597 mają lekcję: ὅς θεὸς);

  2. θεὸς ἐφανερώθη – (Bóg został objawiony) – (zob. wyżej na załączonym faksymile lub link do Kodeksu Synajskiego2) – korekta drugiej ręki (dodany θεός nad tekstem). W kodeksie Aleksandryjskim (patrz także faksymile Kodeksu AleksandryjskiegoA2 mamy lekcję θεός, lecz specjaliści twierdzą, że jest to korekta drugiej ręki.

    Pozostałe: C2, Dc, K, L, P, Ψ, 81, 104, 181, 326, 330, 436, 451, 614, 629, 630, 1241, 1739, 1877, 1881, 1962, 1984, 1985, 2492, 2495, Byz Lect; rękopis 88 ma: ὁ θεὸς;
  3. ἐφανερώθη – w rękopisie D* – zaimek względny rodzaju nijakiego;
  4. ἐφανερώθη061, it, vg (jako wykrzyknik)

II. Jak wiemy w starożytnych rękopisach słowo: 'theos' – θεός, jako że należało do nomina sacra243, zapisywano skrótem ΘС (z dodatkową kreseczką nad tym skrótem), co bardzo łatwo było pomylić z zaimkiem 'hos' – ΟСktóry.

Wystarczyłaby skaza pergaminu (np. przypadkowa kreseczka w literze Ο albo kreseczka nad ΟС, czy też przebicie atramentu z drugiej strony), powodująca odczytanie jako theta – Θ lub ΘС i o pomyłkę nie trudno. Prawdopodobnie to mogło być przyczyną powstania wersji θεός.

Być może rozstrzygającym byłoby odkrycie jakiegoś wczesnego papirusu zawierającego nasz fragment, ale obecnie takiego nie posiadamy.

III. Wyczerpującą analizę związaną z krytyką tekstu rozważanego wersetu Czytelnik może znaleźć w artykule na Wikipedii oraz w komentarzu do przekładu PD ze strony Ewangelicznego Instytutu Biblijnego lub w A Textual Commentary of The Greek New Testament Bruce'a Metzgera. Wskazuje się tam m.in., że za zaimkiem względnym ὅς przemawia mocne poparcie najpoważniejszych rękopisów: א* A* C* F G 33 oraz cytaty Ojców Kościoła, którzy przytaczają ten wiersz z zaimkiem względnym.

Ponadto wydaje się, że wersja w rękopisie D*, czyli zaimek rodzaju nijakiego jest z pewnością "korektą" zaimka ὅς, mającą na celu uzgodnienie rodzaju zaimka w stosunku do słowa μυστήριον (mysterion) – tajemnica, które jest rodzaju nijakiego, co także pośrednio popierałoby lekcję z zaimkiem który.

Autor komentarza w przekładzie PD argumentuje:

W świetle kryteriów wewnętrznych argumenty są jeszcze mocniejsze. Który skryba zmieniałby θεός na ὅς świadomie? Zaimek "który" jest bowiem nie tylko teologicznie bledszy, ale także czyni tekst trudniejszym (ponieważ zaimek względny nie posiada swojego objektu244).

Dodatkowo w krytyce tekstu duże znaczenie ma zasada: Lectio difficilior potior faciliori tj. lekcja trudniejsza wydaje się być bardziej prawdopodobna, dlatego wydawcy tym bardziej wybierają wariant z zaimkiem ὅς.

Dzisiaj żaden polski przekład nie przekazuje tego wersetu w tradycji tekstu bizantyjskiego (oprócz uwspółcześnionych tekstów Biblii gdańskiej tj. NBG, UBG oraz pośrednio UNT). Jeszcze w pierwszych wydaniach NT Biblii warszawskiej wydawcy umieszczali lekcję: Bóg objawił się w ciele, ale wydania po 1975 roku podają wariant, który powszechnie przyjmowany jest za lepszy, tj. ten, który objawił się w ciele.

Trudno zatem powoływać się na ten werset, aby móc wskazywać na bóstwo Chrystusa.


  1. 238) Listy do Tesaloniczan i pasterskie – z serii Komentarzy KUL-owskich, PSNT, Pallotinum 1979, t. IX, str. 348 i n.
  2. 239) Nie wspominam tu o innych przekładach protestanckich: Stanisława Murzynowskiego (1552), Marcina Czechowica (1577), Biblii nieświeskiej (1572), do których tekstów nie mam dostępu.
  3. 240) Powołując się na badania H.J.M. Milne'go oraz T.C. Skeat'a z The Codex Sinaiticus and the Codex Alexandrinus, London 1951, 1963;
  4. 241) Nota bene zwolennicy wersji z zaimkiem twierdzą, że właśnie ta lekcja jest dowodem na prawidłowość wariantu ὅς.
  5. 242) Ostatnie znaczenia wg Wykładu Pisma Świętego Nowego Testamentu ks. prof. Szymanka, Pallotinum, Poznań 1990, str. 412.
  6. 243) Bardzo dobre wprowadzenie i omówienie kwestii nomina sacra można znaleźć w pracy José O'Callaghana, S.I. pt. "Nomina sacra" in papyris graecis saeculi III neotestamentaris, wyd. Biblical Institute Press, Rome 1970, z serii: Analecta Biblica nr 46.
  7. 244) Uwaga psnt: pisownia oryginalna, chodziło pewnie o dopełnienie.